לָמָּה צַּמְנוּ וְלֹא רָאִיתָ, עִנִּינוּ נַפְשֵׁנוּ וְלֹא תֵדָע?
لِمَاذَا صُمْنَا وَلَمْ تَنْظُرْ ذَلَّلْنَا أَنْفُسَنَا وَلَمْ تُلاَحِظْ؟
מדוע אינך אוכל?.. מפני שלא מצאתי מאכל ערב לחיכי
لماذا لا تأكل؟ … لأنّني لم أجد طعام العشاء لحنكي
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ
אתם המאמינים! צום נקרא עליכם כמו על אלה שקדמו לכם, למען תירָאו אלוהים.
בתרבויות רבות, עתיקות וחדשות, אנו רואים שימוש בצומות למטרות שונות. צום שנועד לסגף את הגוף ולזכך את הנפש, צומות שמביעים אבל ועצבות, צומות קהילתיים וצומות של יחידים, צומות המביעים מחאה וניסיון לשינוי חברתי ואפילו פרנץ קפקא, הסופר הגדול, הקדיש לעניין סיפור קצר בשם "אומן הצום".
בהצעה שלפניכן.ם, בפתחו של חודש הרמדאן, בתקופת צום הארבעים, ולקראת תענית אסתר (ראו הרחבת העשרה). נבקש ללמוד ולשוחח על היבטים מסוימים של הערכים והמטרות שבאים לידי ביטוי בכמה טקסטים מסורתיים שעוסקים בעניין הצום.
في ثقافاتٍ عديدة، قديمة وحديثة، نرى استخدام الصيام لأغراضٍ شتّى: الصّيام لترويض الجسد وتطهير النّفس، الصّيام تعبيرًا عن الحداد والحزن، الصّيام الجماعيّ والصّيام الفرديّ والصّيام تعبيرًا عن الاحتجاج ومحاولةً للتّغيير الاجتماعيّ. حتّى الكاتب العظيم فرانز كافكا قد خصّص قصّة قصيرة بعنوان "فنّان الجوع" حول هذا الموضوع.
في المقترح التّعليميّ الذي أمامكم/نّ، ومع بدء شهر رمضان، وحلول الصّوم الأربعينيّ وصوم أستير (راجِعوا للإثراء)، نسعى إلى التّعلّم والمحادثة حول بعض القيم والأهداف الّتي تتجلّى في بعض النّصوص التّقليديّة الّتي تتناول موضوع الصّوم.
| העשרה: רמדאן, צום הארבעים, תענית אסתר
للإثراء: رمضان، الصّوم الأربعينيّ، صوم إستير
|
.
מתודה: שמש אסוציאציות
כותבים.ות את המילה "צום" במרכז הלוח ואוספים כמה שיותר תשובות ותגובות למה שהמושג 'צום' מעורר בנו, מבחינת החוויה האישית והניסיון ואסוציאציות נוספות.
מנסים.ות לסדר את התגובות לפי קטגוריות שונות: עינוי הגוף, התרוממות הרוח, מחאה, אבל, מסורת.
ניתן לראות שהמנהג של צום יכול לזמן מטרות שונות וערכים מגוונים. למשל, במסורת היהודית ניתן לראות הבדלים בין תשעה באב, שבו צמים כסימן של אבל וזיכרון בעקבות אירועים טרגיים, יום הכיפורים, שבו צמים לצורך אחר לגמרי (תפילה, סליחה, זיכוך…), ותענית אסתר, צום שבו אסתר מבקשת לצום על מנת למנוע אירוע טרגי שעלול להתרחש ועל מנת לאחד את העם סביב מטרה משותפת.
גם בתקופה המודרנית יותר אנחנו נתקלים בתופעות של שביתות רעב על מנת להביע מחאה ומאבק (למשל מאבקו המפורסם של מהטמה גנדי, שביתות רעב של אסירים, ולאחרונה במסגרת המאבק להשבת החטופים מעזה.)
בטקסטים הבאים הלקוחים מהמסורת המוסלמית אודות צום הרמדאן נראה כמה דוגמאות לניסיונות לתת משמעות לצום ולמטרותיו.
الطّريقة: شمس التداعيات
نكتب الكلمة "صوم" في منتصف اللّوح ونجمع أكبر عدد من الإجابات والتّعليقات حول ما يثيره فينا المصطلح "صوم"، من حيث التّجربة الشّخصيّة والذّكريات والعلاقات الأخرى.
نسعى إلى ترتيب الإجابات وفقًا لمجموعات مختلفة: معاناة الجسد، الغبطة، الاحتجاج، الحزن، التقليد.
يمكن ملاحظة أنّ عادة الصّوم قد تحمل أهدافًا مختلفة وقيمًا متنوّعة. مثلًا، في الثقافة اليهوديّة يمكن رؤية الاختلافات بين التّاسع من آب (تشعا بآف)، الّذي يكون الصيام فيه كعلامة على الحداد والذّكرى بسبب أحداث مأساوية، ويوم الغفران، الذي يكون الصيام فيه لهدف مختلف تمامًا (الصّلاة، المغفرة، التطهير…)، وصوم إستير، الّذي تطلب فيه إستير من الجميع الصّوم لمنع وقوع حدث مأساويّ، ولتوحيد الشّعب حول هدف مشترك.
حتّى في العصر الحديث نواجه ظاهرة الإضرابات عن الطعام للتّعبير عن الاحتجاج والنّضال (مثلًا، نضال مهاتما غاندي الشّهير، إضرابات السّجناء عن الطعام، ومؤخّرًا في إطار النّضال لاستعادة المخطوفين من غزة).
نرى في النّصوص التّالية المأخوذة من التّقليد الإسلاميّ حول صيام رمضان، بعض الأمثلة على محاولات إعطاء معنى للصّوم وأهدافه.
.
1. הצום בקוראן – סורה אל-בקרה (סורת הפרה) | الصّوم في القرآن
(183) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ.
(184) أَيَّامًا مَّعْدُودَاتٍ ۚ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۚ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ۖ فَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ ۚ وَأَن تَصُومُوا خَيْرٌ لَّكُمْ ۖ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ.
(185) شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَىٰ وَالْفُرْقَانِ ۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۗ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
(183) אתם המאמינים! צום נקרא עליכם כמו על אלה שקדמו לכם, למען תירָאו אלוהים.
(184) מספר ימים תצומו, אך אם יהיה איש מכם חולה או בדרך, יצום תחתיהם ימים אחרים כמספרם. איש כי יוכל וחדל לצום, יזון דל (עני) לכפר בעד נפשו, אך טוב לכם לעשות זאת מנדבת ליבכם (מרצונכם החופשי), וטוב ממנו אם בזה תצומו, לו תבינו!
(185) בחודשַ רמדאן אשר בו נגלה הֻקראָן, קו (אורח) הישר לבני האדם ותורת אמת וטוב, תצומו כולכם. כל חולה או עובר דרך יצום בעת אחרת, כי רצון האל להקל ולא להכביד. קדשו את ימי הצום האלה וכבדו את האל, אשר נחכם (הוליך אותכם) בדרך הטובה, ותנו לו תודה.
.
2. הצום בחדית' | الصّوم في الحديث النّبويّ
عن أبي هريرة رضي الله عنه قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: «من لم يدع قول الزور والعمل به، فليس لله حاجة في أن يدع طعامه وشرابه»
אמר הנביא: מי שלא מפסיק לדבר שקרים ולעשות עוולות – אין לאלוהים חפץ שהוא יפסיק לאכול ולשתות.
أسئلة للمحادثة والنّقاش:
.
שאלות לשיחה ודיון:
.
3. על הצום בפילוסופיה – אלגזאלי
האם הצום משמעותו הימנעות מאכילה ושתייה?
عن الصوم بالفلسفة – الغزالي
هل الصّوم هو امتناع عن الطّعام والشّراب فقط؟
اعلم أنّ الصّوم ثلاث درجات: صوم العموم، وصوم الخصوص، وصوم خصوص الخصوص. أمّا صوم العموم فهو كفّ البطن والفرج عن قضاء الشّهوة. وأمّا صوم الخصوص فهو كفّ السّمع والبصر واللّسان واليد والرّجل وسائر الجوارح عن الآثام. وأمّا صوم خصوص الخصوص فصوم القلب عن الصّفات الدَنِّيَة والأفكار الدّنيويّة، وكفّه عمّا سوى الله عزّ وجلّ بالكليّة، ويحصل الفطر في هذا الصّوم بالفكر فيما سوى الله عزّ وجلّ واليوم الآخر، وبالفكر في الدّنيا إلّا دنيا تراد للدّين، فإنّ ذلك من زاد الآخرة وليس من الدّنيا، حتّى قال أرباب القلوب: من تحرّكت همّته بالتّصرّف في نهاره لتدبير ما يفطر عليه، كُتبت عليه خطيئة، فإنّ ذلك من قلّة الوثوق بفضل الله عزّ وجلّ، وقلّة اليقين برزقه الموعود، وهذه رتبة الأنبياء والصّديقين والمقرّبين، وأمّا صوم الخصوص فهو صوم الصّالحين، فهو كفّ الجوارح عن الآثام.
דע כי קיימות שלוש רמות לצום: צום הכלל, צום הפרט וצום הפרט המורה על הימנעות מהתנהגות לא נאותה. צום הכלל הינו הימנעות מאכילה, שתייה וקיום יחסי אישות. צום הפרט הוא שהאוזן, העין, הלשון, היד, הרגל ויתר האיברים מתרחקים ממעשה החטא. צום הפרט המורה על התנהגות נאותה הינו צום הלב מהתכונות השפלות והמחשבות החומריות, והימנעות מוחלטת מכל דבר שאין לו זיקה לאל יתברך ויתעלה.
יש להרהר, בצום זה, אך ורק על אודות האל יתברך ויתעלה ועל אודות יום הדין. ובחשיבה על אודות העולם הזה, יש לחשוב על כך אך ורק בהקשר של הדת.
ועניין זה מוסיף לעולם הבא ולא לעולם הזה, ואמרו בעלי הלבבות: מי שכל עניינו במהלך היום נתון למה יאכל בארוחת שבירת הצום, נרשם לחובתו חטא, מכיוון שהוא אינו בוטח בחסדו של האל יתעלה ויתגדל, ואינו שם מבטחו בברכה המובטחת לו. זוהי דרגתם של הנביאים, הצדיקים והמקורבים.וצום הפרט הוא הצום של ישרי הדרך, והוא מורה על הימנעות של האיברים מעשיית כל חטא ועוון.
.
.
4. הצום במקרא
בקטע הבא באה לביטוי הביקורת של הנביא על התפיסה המוטעית של העם, שהאמין כי עצם קיום הצום מקרבו לאלוהים ומספיק לכפרה על חטאיו. הנביא מבקר את הפעולות הטקסיות שמקיים העם, לצד המשך ההתנהגות הפסולה. הוא מצביע על הצורך לפעול למען חברה מוסרית, מתוקנת וצודקת.
[ה] הֲכָזֶה, יִהְיֶה צוֹם אֶבְחָרֵהוּ–יוֹם עַנּוֹת אָדָם, נַפְשׁוֹ הֲלָכֹף כְּאַגְמֹן רֹאשׁוֹ, וְשַׂק וָאֵפֶר יַצִּיעַ–הֲלָזֶה תִּקְרָא-צוֹם, וְיוֹם רָצוֹן לַיהוָה
[ו] הֲלוֹא זֶה, צוֹם אֶבְחָרֵהוּ–פַּתֵּחַ חַרְצֻבּוֹת רֶשַׁע, הַתֵּר אֲגֻדּוֹת מוֹטָה; וְשַׁלַּח רְצוּצִים חָפְשִׁים, וְכָל-מוֹטָה תְּנַתֵּקוּ
[ז] הֲלוֹא פָרֹס לָרָעֵב לַחְמֶךָ, וַעֲנִיִּים מְרוּדִים תָּבִיא בָיִת: כִּי-תִרְאֶה עָרֹם וְכִסִּיתוֹ, וּמִבְּשָׂרְךָ לֹא תִתְעַלָּם
[ח] אָז יִבָּקַע כַּשַּׁחַר אוֹרֶךָ, וַאֲרֻכָתְךָ מְהֵרָה תִצְמָח; וְהָלַךְ לְפָנֶיךָ צִדְקֶךָ, כְּבוֹד יְהוָה יַאַסְפֶךָ
[ט] אָז תִּקְרָא וַיהוָה יַעֲנֶה, תְּשַׁוַּע וְיֹאמַר הִנֵּנִי…
| פירוש: "הֲכָזֶה יִהְיֶה צוֹם אֶבְחָרֵהוּ יוֹם עַנּוֹת אָדָם נַפְשׁוֹ" – האומנם יום צום כזה רצוי בעיניי? "הֲלָכֹף כְּאַגְמֹן רֹאשׁוֹ וְשַק וָאֵפֶר יַצִּיעַ" – האם מספיק שהצם יכופף את ראשו כענף האגמון (צמח מים גמיש), וילבש שק כמנהגם של אבלים? "פַּתֵּחַ חַרְצֻבּוֹת רֶשַע" – התירו את כבלי החפים מפשע. "הַתֵּר אֲגֻדּוֹת מוֹטָה" – הסירו את מוטות השיעבוד (מוטה = מקל על הצוואר אליו רותמים את הבהמה). "וְשׁלַּח רְצוּצִים חָפְשִים" – שחררו את המשועבדים שלא כדין. "וְכָל מוֹטָה תְּנַתֵּקוּ" – ונתקו את המוטות. "כִּי תִרְאֶה עָרֹם וְכִסִּיתוֹ" – כאשר תראה אדם שאין לו מה ללבוש תן לו בגד. "וּמִבְּשָרְךָ לֹא תִתְעַלָּם" – ואל תתעלם מקרוביך ושכניך העניים. "אָז" – כאשר תעשה מעשים אלו. "וַאֲרֻכָתְךָ מְהֵרָה תִצְמָח" – ורפואתך תבוא במהרה. |
التّوراة: سفر إشعياء 58، 9-5 هذا الاقتباس يعبّر عن انتقاد النّبيّ على السلوك الخاطئ لدى النّاس، الّذين آمنوا أنّ الصّيام يقرّبهم من الله ويكفي أن يغفر به ذنوبهم. ينتقد النّبي الأعمال التّقليديّة الّتي يقوم بها النّاس، وإلى مواصلتهم الإثم. يدعو النّبيّ إلى الحاجة للعمل لمجتمع أخلاقيّ، إصلاحيّ وعادل.
(5) أَمِثْلُ هَذَا يَكُونُ صَوْمٌ أَخْتَارُهُ؟ يَوْماً يُذَلِّلُ الإِنْسَانُ فِيهِ نَفْسَهُ يُحْنِي كَالأَسَلَةِ رَأْسَهُ وَيَفْرِشُ تَحْتَهُ مِسْحاً وَرَمَاداً. هَلْ تُسَمِّي هَذَا صَوْماً وَيَوْماً مَقْبُولاً لِلرَّبِّ؟
(6) أَلَيْسَ هَذَا صَوْماً أَخْتَارُهُ: حَلَّ قُيُودِ الشَّرِّ. فَكَّ عُقَدِ النِّيرِ وَإِطْلاَقَ الْمَسْحُوقِينَ أَحْرَاراً وَقَطْعَ كُلِّ نِيرٍ.
(7) أَلَيْسَ أَنْ تَكْسِرَ لِلْجَائِعِ خُبْزَكَ وَأَنْ تُدْخِلَ الْمَسَاكِينَ التَّائِهِينَ إِلَى بَيْتِكَ؟ إِذَا رَأَيْتَ عُرْيَاناً أَنْ تَكْسُوهُ وَأَنْ لاَ تَتَغَاضَى عَنْ لَحْمِكَ.
(8) حِينَئِذٍ يَنْفَجِرُ مِثْلَ الصُّبْحِ نُورُكَ وَتَنْبُتُ صِحَّتُكَ سَرِيعاً وَيَسِيرُ بِرُّكَ أَمَامَكَ وَمَجْدُ الرَّبِّ يَجْمَعُ سَاقَتَكَ.
(9) حِينَئِذٍ تَدْعُو فَيُجِيبُ الرَّبُّ. تَسْتَغِيثُ فَيَقُولُ: «هَئَنَذَا».
שאלות לדיון ושיחה
.
أسئلة للنّقاش والمحادثة:
.
ראינו שהצום הוא פרקטיקה נפוצה ומוכרת ומשרתת מטרות רבות. עדיין יש לשאול על מידת הרלוונטיות של פרקטיקה זו לחיינו, האם היא עדיין בעלת משמעות ובאיזה אופן?
מתוך עיון בתיאור צום הרמדאן ובנבואת ישעיהו ראינו שקיים 'חשש' שבני האדם יתמקדו בעוצמה הפיזית של הצום וישכחו את המהות האמיתית שאליו הצום מכוון – חסד, התבוננות וראית הזולת.
בימים מורכבים אלו, בהם אנחנו נדרשים להתבוננות מעמיקה, ראיית הזולת וזיכרון האירועים הקשים, הצום יכול לאפשר לנו דרך נוספת להתחבר אל מה שמתרחש בלי לשכוח את המטרה האמיתית.
מאחלים חודש טוב, רמדאן כרים וימים של תקווה, נתינה וחיזוק השותפות.
رأينا أنّ الصّيام هو ممارسة شائِعة وتخدم أهدافًا متنوّعة. لكن يبقى السؤال: إلى أيّ مدى تظلّ هذه العادة ذات صلة بواقعنا، وهل ما زالت تحمل معنىً وجوهرًا، وكيف؟
من خلال دراسة صيام رمضان ونبوءة إشعياء، لاحظنا "بعض المخاوف" من أنّ البشر قد يركّزون على الجانب الجسديّ للصّوم، وينسون جوهره الحقيقيّ المتمثّل في الرّحمة، التّأمّل والتّفكير بالآخر.
في أيّامنا المليئة بالتّحدّيات، والّتي تتطلّب منّا تأمّلًا عميقًا والتّفكير بالآخر وتذكّر الأحداث الصّعبة، يُمكن للصّوم أن يُقدّم لنا طريقةً إضافيّةً للاندماج فيما يحدث حولنا دون نسيان الهدف الحقيقيّ.
نرجو لكم شهرًا طيّبًا، شهرَ رمضان كريم، وأيّامًا مليئة بالأمل، بالعطاء، بالتّمكين والشّراكة.
