שפה ומילים הם הכלים בעזרתם אנו מתבוננים בעולם, מביעים את עצמנו ומנסחים את מחשבותינו. הם מעניקים לנו עוגן של זהות ותחושת שייכות ויכולת לפנות אל הזולת. אך לעיתים הם לא מספיקים לתאר את מה שמתרחש ואת מה שבאמת אנחנו רוצים להעביר הלאה.
לכבוד יום השפה העברית, לפניכם.ן הצעה ללימוד הבוחנת את האפשרויות הטמונות בשפה. על שתיקה ודיבור, זהות ושייכות.
اللّغة والكلمات هي الأدوات الّتي من خلالها نتأمُّل العالم، نعبّر عن أنفسنا ونصيغ أفكارنا. هي الّتي تمنحُنا مرساةً للهُويّة وحسّ الانتماء، والقدرة على التّواصل مع الآخر. لكنّها في بعض الأحيان، لا تكفي لوصف ما يحدث، وما نرغبُ فعلًا أن نخبرُ بِه الآخرين.
بمناسبة يوم اللّغة العبريّة، يمثل أمامكم/نّ اقتراح لدراسة تختبرُ الإمكانيّات الكامنة في اللّغة. عن الصّمت والكلام، عن الهُويّة والانتماء.
שאלת פתיחה:
לפעמים קורה שהדבר אותו רצינו לומר יוצא אחרת ממה שחשבנו, עד כדי כך שהיה עדיף שלא היינו אומרים דבר. נסו להיזכר בחוויה שכזאת, וכתבו לעצמכם.ן את המקרה. מדוע זה קרה? מה באמת ניסיתי לומר? מה הייתה התוצאה? ועל מה ומי זה השפיע?
سؤالٌ افتتاحيّ:
أحيانًا، يحدثُ أنّ الأمرَ الّذي نريد قولَه يخرجُ منّا بطريقةٍ مُختلفةٍ عمّا فكّرنا حوله، لدرجة أنّه كان من الأفضل لو لم نقل شيئًا. حاولوا تذكّر موقفًا كهذا، واكتبوا لأنفسكم/نّ هذا الحدث. لماذا حدث؟ ما الّذي حاولت فعلًا قوله؟ ما هي النّتيجة؟ وعلى مَاذا أو مَن أثّر ذلك؟
לימוד ודיון:
לפניכם.ן כמה ציטוטים ממקורות שונים אודות השתיקה והיכולת המוגבלת של השפה בתחומים מסוימים. עיינו בהם בעזרת השאלות הנלוות וחשבו האם יש בהם משהו שמזכיר את החוויה הפרטית שלכם.ן.
دراسة ومناقشة:
أمامكم/نّ عدّة اقتباسات من مصادر مختلفة حول الصّمت والقدرة المحدودة للّغة في مجالات معيّنة. اقرأوها جيّدًا بمساعدة الأسئلة المُرافِقَة، وفكّروا فيما إذا كان فيها شيء ما يذكّركم/نّ بتجربتكم/نّ الشّخصيّة.
שִׁמְעוֹן בְּנוֹ (של רבן גמליאל) אוֹמֵר: כָּל יָמַי גָּדַלְתִּי בֵּין הַחֲכָמִים, וְלֹא מָצָאתִי לַגּוּף טוֹב אֶלָּא שְׁתִיקָה; וְלֹא הַמִּדְרָשׁ הוּא הָעִקָּר, אֶלָּא הַמַּעֲשֶׂה; וְכָל הַמַּרְבֶּה דְּבָרִים, מֵבִיא חֵטְא:
شمعون بن (رابن جملئيل) يقول: كبرتُ طيلة عمري بين الحُكماء، ولم أجد لنفسي أفضل من الصّمت؛ وليست الكلام هو الأصل، بل العمل؛ وكلّ من كثُر كلامه كثُر خطأه.
על מה יש לתמוה? על אותו רגש הביטחון ועל אותה קורת הרוח שמלוים את האדם בדיבורו, כאילו הוא מעביר באמת את מחשבתו או את הרגשתו המובעת על מי מנוחות ודרך גשר של ברזל, והוא אינו משער כלל, עד כמה מרופף אותו הגשר של מילים, עד כמה עמוקה ואפלה התהום הפתוחה תחתיו ועד כמה יש ממעשה הנס בכל פסיעה בשלום.
ביאליק מתאר מצב שבו אדם מרגיש "רגש ביטחון" שהדברים שהוא אומר מובנים למי ששומע אותו. שהוא "מעביר באמת את מחשבתו". אבל הדובר לא שם לב שהיכולת להעביר את הדברים לשומע היא בגדר "נס". המסר שהדובר רוצה להעביר לשומע עובר על "גשר של מילים" שמתחתיו יש "תהום עמוקה ואפלה".
عمَّ يمكن أن نتساءَل؟ عن ذاك الشّعور بالأمان والرّضا الّذي يرافق الإنسان في كلامه، كما لو أنّه ينقلُ فكرته أو شعوره حقًّا عبر مياهٍ هادئةٍ وجسرٍ من حديد، وهو غير مُدرِك تمامًا مدى هشاشة جسر الكلمات هذا، ومدى عمق وظلمة الهوَة المفتوحة أسفله، ومدى كون كلّ خطوة ناجحة هي عبارة عن معجزة.
يصف بياليك حالةً يشعر فيها الإنسان بـ "الأمان" بأنّ ما يقوله مفهومًا لمن يسمعه. وأنّه "ينقل فكرته حقًّا". لكنّ المتحدّث لا يدرك أنّ القدرة على نقل الأمور للمُستمِع تُعتبر "معجزةً". الرّسالة الّتي يريد المتحدّث نقلها للمستمع تمرّ عبر "جسر الكلمات" الذي أسفله "هُوة عميقة ومُظلِمة".
לתיאור פרחי השקד, לא יושיעני
מגדיר-הפרחים, ואף המילון לא ימלא מבוקשי
لوصف زهر اللوز، لا موسوعةُ الأزهار
تسعفني، ولا القاموسُ يسعفني…
اِستمعوا للقصيدة "ما هي الكلمات؟" لموشي بن شاؤول، ألحان وأداء شلومي أرتسي، واقرؤوا كلمات القصيدة.
האזינו לשיר "מה הן המילים?" של משה בן שאול בלחן וביצוע של שלמה ארצי, וקראו את מילות השיר.
מה הן המילים, אם לא שתיקה?
תמיד נוסעים איתן לארץ רחוקה.
מגדל נופל, הגשר הוא חבר
לעוד גשרים – אותם אתה עובר לשווא.מה הם הגשרים, אם לא עכשיו?
עכשיו ועוד עכשיו
הוא זמן, הולך ושב
על עקבותיו.מהו הסיפור בילקוטך?
מעט מחר, מעט היום, וילדותך,
אני מביט, עפר ויהלום.
זה מתפורר, וזה מבריק פתאום באור.מה הן המילים – אם לא לזכור?
אתמול ועוד אתמול, הזמן שיעבור איתך
תמיד הולכת לפניך שתיקתך.
ما هي الكلمات، إن لم تكن صمتًا؟
دائمًا نسافر معها لبلاد بعيدة.
برج يسقط، الجسر هو صديق
لجسور أخرى – الّتي تعبرها عبثًا.ما هي الجسور، إن لم تكن الآن؟
الآن وأيضًا الآن
هو الوقت، يروح ويجيء
على آثاره.ما هي القصّة في حقيبتك؟
قليلًا من الغد، قليلًا من اليوم، ومن طفولتك،
أنا أنظر، غبارًا وألماس.
هذا يتفتّت، وهذا يُضيء يلمعُ في الضّوء.ما هي الكلمات – إن لم تكن للذّكرى؟
الأمس والمزيد من الأمس، الوقت الّذي سيمرّ معك
دومًا يسبقك صمتك.
לסיום
חשבו כיצד אתם.ן משתמשים.ות בשפה שלכם.ן – האם אתם.ן רואים.ות בה כוח של יצירה, של ביטוי אישי או של תקשורת עם אחרים?
שתפו במחשבותיכם.ן.
للخِتام
فكّروا في كيفيّة استخدامكم/نّ للغتكم/نّ – هل ترون أنّ فيها قوة إبداعيّة، تعبير شخصيّ، أو تواصل مع الآخرين؟
شارِكونا بأفكاركم.
זכויות השיר שמורות לאקו"ם ומפורסמות בהתאם להסכם, 2025
