התפילה מופיעה במגוון צורות ותרבויות: תפילות קבע בזמנים קבועים, תפילות תחנונים ובקשה, תפילות בקול רם, בלחש או בשתיקה; תפילה אישית לצד תפילה קהילתית; שימוש בחפצי פולחן כמו גלגלי תפילה, דגלים ומחרוזות. אנשים מתפללים בבתי תפילה, בשדה ובדרך – לרפואה, לגשם, למחילה ולהודיה.
למרות העולם המודרני והטכנולוגי, התפילה ממשיכה ללוות את חיי האדם. אך לשם מה? כיצד? האם היא "פועלת"?
בדף לימוד זה נבחן היבטים מסוימים בתפילה: מידת הכוונה שהיא דורשת, יחסיה עם המעשה, וגם השאלה האם שימוש מופרז בתפילה עלול לבוא במקום פעולה ממשית. נעמוד על האפשרות שהפרקטיקה העתיקה הזו זקוקה לרענון משמעותי – או אולי דווקא לשימור זהיר.
מטרתנו איננה לשכנע בעד התפילה או נגדה, אלא להתבונן באופן מושכל, באמצעות טקסטים מכמה מסורות, במפגש שבין תפילה, כוונה ומעשה.
تظهر الصّلاة (الدُّعاء) في أشكال وثقافات متنوّعة: صلوات ثابتة في أوقات مُحدّدة، صلوات تضرّع ورجاء، صلوات جهريّة، همسيّة أو سرّيّة؛ صلاة فرديّة إلى جانب الصّلاة الجماعيّة؛ استخدام أدوات لطقوس العبادة، مثل عجلات الصّلاة والأعلام والمسبحات. يصلّي الناس ويدعون في دور العبادة، وفي الحقول وعلى الطّرقات – طلبًا للشّفاء، لنزول المطر، للمغفرة وللامتنان.
على الرّغم من العالم الحديث والتكنولوجيّ، ما زالت الصلاة (الدُّعاء) ترافق حياة الإنسان. ولكن لِماذا؟ وهل تؤتي حقًّا ثمارها؟
في الورقة التعليميّة التالية، نختبرُ جوانب معيّنة في الصّلاة (الدُّعاء): الرّجاء الذي تتطلّبُه، علاقتها بالعَمَل، وكذلك السؤال عمّا إذا كان الإفراط في الصلاة قد يحلّ أحيانًا مكان العمل الفعليّ؟ سنتوقّف عند إمكانيّة أن تكون هذه الممارسة القديمة بحاجة إلى تجديد جوهريّ – أو ربّما إلى حفاظ حَذِر لهذا التقليد.
نؤكّد أنّنا لا نهدف إلى إقناع القارئ بالصّلاة أو بخلاف ذلك، إنّما هي فرصة للتّأمُّل بعقلانيّة، من خلال نصوص من عدّة تقاليد، عن العلاقة بين الصّلاة (الدُّعاء)، النيّة والعَمَل.
בקבוצות : קראו את המקרים הבאים, ענו על שאלות הדיון ונסו לזהות:
مناقشة في مجموعات: اقرأوا المواقف التالية، أجيبوا عن أسئلة النقاش وحاولوا أن تُحدِّدوا:
يمكن اختيار بعض المواقف فقط، أو تقسيم الصّفّ إلى مجموعات، بحيث تحصل كلّ مجموعة على موقف مختلف. بعد النّقاش في المجموعات، شاركوا في النّقاش العامّ وتحدّثوا عن الحوار الذي دارَ داخل مجموعتكم. ما هي أنواع الصلوات الّتي عثرتم/نّ عليها؟
אפשר לבחור חלק מהמקרים או לחלק את הכיתה לקבוצות, וכל קבוצה מקבלת מקרה אחר. לאחר הדיון בקבוצות שתפו במליאה וספרו על השיחה בקבוצה. אילו סוגי תפילות מצאתם/ן?
מקרה 1: יוני והטלפון
الموقف 1: يوني والهاتف
יוני הגיע הביתה מבית הספר וגילה לתדהמתו שהטלפון שלו אבד. הוא היה ממש חסר אונים ולא ידע בכלל איפה להתחיל לחפש. תוך כדי שהוא מחטט בתיק ובכיסים ומנסה לשחזר מתי ראה אותו בפעם האחרונה, התחיל לחשוב ואפילו לשוחח בינו לבין עצמו – 'אלוהים' אמר 'הלוואי שאמצא את הטלפון, אנא, עזור לי! אני מבטיח שאם תעזור לי למצוא את הטלפון אהיה אדם טוב יותר, אעזור למי שצריך ואפילו אשטוף את הכלים לפני שההורים יחזרו'.
בעודו ממלמל את תפילתו ומבטיח עוד ועוד דברים שיעשה אם ימצא את המכשיר, שם לב שהטלפון מונח בכניסה לבית (כנראה נפל מהכיס). פנה יוני לאלוהים שוב ואמר 'תודה, אבל אין צורך בעזרתך. כבר הסתדרתי לבד' והתיישב על הספה לשחק בטלפון.
عاد يوني إلى البيت بعد المدرسة واكتشف باستغرابٍ أنّ هاتفه مفقود. شعر بعجزٍ شديدٍ ولم يعرف من أين سيبدأ بالبحث. أثناء بحثه في الحقيبة وجيوبه محاولًا التّذكّر متى رآه آخرَ مرّة، بدأ يفكّر، حتّى أنّه بدأ يتحّدث مع نفسه – "يا ربّ، ليتني أجد الهاتف، أرجوك ساعدني! أعدك أنّه إذا ساعدتني في العثور على الهاتف سأكون إنسانًا أفضل، سأساعد المحتاج، حتّى أنّني سأغسل الأطباق قبل أن يعود والداي".
وأثناء تمتمته بالدّعاء وازدياد وعوده الّتي قطعها على نفسه في حال وجد هاتفه، لاحظَ أنّه موجود عند عتبة البيت (يبدو أنّه سقط من جيبه). فتوجّه يوني إلى الله مرّة أخرى وقال: "شكرًا… لكن لا حاجة لمساعدتك. لقد تدبّرت أمري لوحدي"، ثمّ جلس على الأريكة ليلعبَ بالهاتف.
מקרה 2: חנה והבחינה
الموقف 2: حنّة والامتحان
חנה מתכוננת לבחינה במתמטיקה. כבר כמה ימים שהיא לומדת בלי הפסקה, ומחר הבחינה. השעה כבר מאוחרת וחנה מתרגלת ומתרגלת כשלפתע התגנב לליבה חשש – ומה אם תיכשל? אולי היא לא לומדת מספיק טוב? הניחה את העיפרון וסגרה את הספר. עצמה עיניה ואמרה בכוונה רבה – 'בבקשה אלוהים' בבקשה, עשה שאצליח בבחינה, אנא ממך'.
הגיעה שעת הבחינה וחנה בלי להתבלבל ובלי להתעכב, פתרה את כל התרגילים בהצלחה רבה וקבלה ציון מעולה.
שבוע אחר כך הייתה לחנה בחינה באנגלית, כשבאה להתיישב וללמוד, נזכרה בלילה ההוא לפני הבחינה במתמטיקה. במקום ללמוד, סגרה את הספרים, עצמה עיניה ואמרה בכוונה רבה – 'בבקשה אלוהים' בבקשה, עשה שאצליח בבחינה, אנא ממך'. סיימה את התפילה והלכה לישון.
למחרת בבחינה, לא הצליחה חנה לענות על חצי מהשאלות. איך זה קרה? השתוממה…
تستعدّ حنّة لامتحان الرياضيات. مضت عدّة أيّام وهي تدرس بلا توقُّف، وغدًا موعد الامتحان. كانت السّاعة قد تأخّرت، وحنّة ما زالت تتمرّن على حلّ التمارين بلا انقطاع، ثمّ تسلّل إلى قلبها فجأة بعض من الخوف- ماذا لو فشلت؟ ربّما لم تدرس جيّدًا؟ وضعت حنّة قلمها جانبًا وأغلقت الكتاب. أغمضت عينيها وقالت برجاءٍ كبير "أرجوك يا الله… أرجوك، نجّحني بالامتحان، أرجوك".
حان موعد الامتحان، حلّت حنّة، دون تردّد وتلعثم جميع الأسئلة بنجاح كبير وحصلت على علامة ممتازة.
بعد أسبوع، كان لدى حنّة امتحان باللغة الإنجليزيّة، وعندما جلست لتبدأ بالدراسة، تذكّرت تلك الليلة قبل امتحان الرّياضيات. وبدلًا من أن تبدأ بالدّراسة، أغلقت الكتب، وأغمضت عينيْها، وقالت برجاءٍ كبير: "أرجوك يا الله… أرجوك، نجّحني بالامتحان، أرجوك". أنهت دُعاءها وخلدت إلى نومها. .
في اليوم التالي، لم تستطع حنّة الإجابة عن نصف الأسئلة في الامتحان. "كيف حدث ذلك؟" تساءَلَت بدهشة…
מקרה 3: מירי וציפי
الموقف 3: ميري وتسيبي
היום בהפסקה הגדולה מירי כעסה על ציפי. הן בדרך כלל חברות טובות וכיף להן ביחד, אבל היום משום מה, אולי בגלל משהו שציפי אמרה או עשתה, התעצבנה מירי על ציפי ואמרה לה שהיא לא רוצה להיות חברה שלה יותר לעולמי עולמים.
בערב כשהגיעה מירי הביתה ישבה וחשבה על כל מה שקרה, היא עדיין מאוד כעסה על ציפי, למרות שלא כל כך זכרה על מה ולמה. אבל מצד שני התמלאה חרטה. איך עשתה דבר כזה? הרי היא אוהבת את ציפי והן תמיד חברות טובות כל כך. איך תצליח לפתור את זה? האם ציפי תסלח לה על הדברים הקשים שאמרה?
ישבה מירי בחדרה והתפללה -' אנא אנא אנא' אמרה בלבה 'בבקשה שציפי תסלח לי ושנהיה שוב חברות טובות' לאט לאט הרגישה איך היא פחות ופחות כועסת. למחרת הגיעה מירי לבית הספר ומיד הלכה לבקש סליחה מציפי. למרבה הפלא חייכה אליה ציפי והן חזרו להיות חברות טובות.
في الاستراحة الطّويلة اليوم، غضبت ميري من تسيبي. بالعادةِ هما صديقتان مقرّبتان وتستمتعان بوقتهما معًا، لكن اليوم، ولسببٍ ما، ربّما بسبب شيء قالته أو فعلته تسيبي – غضبت ميري عليها وقالت لها إنّها لا تريد أن تكون صديقتها بعد الآن، إلى الأبد.
في المساء، عندما وصلت ميري إلى البيت، جلست تفكّر في كلّ ما حدث. كانت ما تزال غاضبة جدًّا من تسيبي، رغم أنّها لم تعد تتذكّر تمامًا على ماذا ولماذا غضبت. لكنّها، من جهة أخرى، شعرت بالنّدم الشّديد. كيف فعلت شيئًا كهذا؟ فهي تحبّ تسيبي، فدائمًا ما كانتا صديقتيْن مقرّبتيْن جدًّا. كيف ستتمكّن من حلّ المشكلة؟ هل ستسامحها تسيبي على الكلمات القاسية التي قالتها؟
جلست ميري في غرفتها ودعت: "أرجوك أرجوك أرجوك"، قالت في داخلها، "أرجوك أن تسامحني تسيبي وأن نعود صديقتين مقرّبتين." شيئًا فشيئًا شعرت بأنّ الغضب داخلها بدأ يتلاشى. في اليوم التّالي، وصلت ميري إلى المدرسة وذهبت فورًا لتطلب العفوَ من تسيبي. ولدهشتها، ابتسمت لها تسيبي، وعادتا صديقتين مقرّبتين.
לפניכם ציטוטים ממסורות שונות בנוגע לתפילה. עיינו בהם וענו –
أمامكم اقتباسات من تقاليد مختلفة تتعلّق بالصّلاة (بالدُّعاء). تأمّلوها وأجيبوا عن الأسئلة:
1. סורת הרעם – אל-רד (13:11):
1. سورة الرّعد (13:11):
אללה לא ימיר את השורה (הנמצא) על האנשים, אלא אם ישנו את אשר על לבם.
إِنَّ اللَّهَ لاَ يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ.
[מפרשים קושרים זאת לתפילה ולתחינה. התפילה נתפסת ככלי המשנה את הלב, ומתוך כך משתנה המציאות]
[يربط المفسّرون ذلك بالصّلاة والتضرّع. تُفهم الصلاة هنا كأداة تُغيّر القلب، ومن خلال هذا التّغيير الداخليّ يتغيّر أيضًا الواقع]
2. חדית' – סחיח א-תִרמידי (3548):
2. حديث نبويّ – سنن الترمذي (3548):
אין דבר שיכול לשנות את הגזירה אלא תפילה.
لا يردّ القضاء إلّا الدّعاء.
[מדגיש את כוחה העצום של התפילה ככלי המשפיע ממש על הגורל (אל-קדר) שנקבע מראש]
[يؤكّد على القوّة العظيمة للصّلاة (للدّعاء) بوصفها وسيلة يمكن أن تؤثّر فعليًا في القدر المكتوب مسبقًا]
3. סורת היונה 10:12
3. سورة يونس 10:12
בפגוע צרה באדם יפנה אלינו בתפילה, בין אם שרוע הוא על צידו, או רובץ או ניצב על רגליו, ואולם אך נסיר צרתו מעליו ימשיך בדרכו כמו מעולם לא קרא לעזרתנו בצר לו.
وَإِذَا مَسَّ ٱلۡإِنسَٰنَ ٱلضُّرُّ دَعَانَا لِجَنۢبِهِۦٓ أَوۡ قَاعِدًا أَوۡ قَآئِمٗا فَلَمَّا كَشَفۡنَا عَنۡهُ ضُرَّهُۥ مَرَّ كَأَن لَّمۡ يَدۡعُنَآ إِلَىٰ ضُرّٖ مَّسَّهُۥۚ كَذَٰلِكَ زُيِّنَ لِلۡمُسۡرِفِينَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ.
4. משנה, מסכת ברכות, פרק ד משנה ד
4. المشناه، رسالة البركات، الفصل 4، المشناه 4
רַבִּי אֱלִיעֶזֶר אוֹמֵר, הָעוֹשֶׂה תְפִלָּתוֹ קֶבַע, אֵין תְּפִלָּתוֹ תַּחֲנוּנִים.
قال الرابي إليعازر: "من يجعل صلاته ثابتة، فلا تضرّع في صلاته".
[ביקורת על קיום טכני של התפילה, המרוקן אותה מכוונה ורגש אמיתי של תחנון]
[نقدٌ لممارسة الصلاة (الدّعاء) بطريقة تلقائيّة، المُفرغة من النوايا والرّجاء والمشاعر الحقيقيّة للتضرّع لله]
5. חדית' – אל תרמידחי, (2517)
5. حديث نبويّ – سنن الترمذي (2517):
אדם אמר: "הו שליח אללה, האם לשחרר את הגמל ולבטוח באללה?" ענה לו הנביא: "קשור את הגמל ובטח באללה."
قال رجُلٌ لِلنَّبيِّ صلَّى اللهُ عليه وسلَّم : أُرسِلُ ناقتي وأتوكَّلُ ؟ قال: (اعقِلْها وتوكَّلْ).
[ביטחון שייך ללב, והפעולות המעשיות שייכות לגוף. נקיטת אמצעים אינה סותרת את מידת הביטחון]
[الإيمان في القلب، أمّا الأعمال فتتبع للجسد. الاتّخاذ بالأسباب لا يناقض التوكل]
לפניכם שני קטעים בנוגע לתפילה. הראשון מהבשורה על פי מתי (אחד מספרי הברית החדשה הנוצרית), והשני ממסכת ברכות בתלמוד הבבלי.
עיינו בהם בעזרת השאלות המנחות ונסו לערוך השוואה ביניהם.
أمامكم نصّان يتناولان موضوعَ الصّلاة: الأول من إنجيل متّى (أحد كتب العهد الجديد المسيحيّ)، والثاني من رسالة البركات في التلمود البابلي.
تأمّلوا فيهما بمساعدة الأسئلة الموجِّهة وحاولوا المقارنة بينهما.
הבשורה על פי מתי פרק ו
إنجيل متّى، الفصل 6
5 כַּאֲשֶׁר אַתֶּם מִתְפַּלְּלִים אַל תִּהְיוּ כַּצְּבוּעִים, הָאוֹהֲבִים לְהִתְפַּלֵּל בְּעָמְדָם בְּבָתֵּי כְּנֶסֶת וּבְפִנּוֹת שֶׁל רְחוֹבוֹת לְמַעַן יֵרָאוּ לִבְנֵי אָדָם. אָמֵן אוֹמֵר אֲנִי לָכֶם, שְׂכָרָם אִתָּם.
6 וְאַתָּה כַּאֲשֶׁר תִּתְפַּלֵּל הִכָּנֵס לְחַדְרְךָ, סְגֹר אֶת הַדֶּלֶת בַּעַדְךָ וְהִתְפַּלֵּל לְאָבִיךָ אֲשֶׁר בַּסֵּתֶר, ואָבִיךָ הָרוֹאֶה בַּמִּסְתָּרִים יִגְמֹל לְךָ.
7 כַּאֲשֶׁר אַתֶּם מִתְפַּלְּלִים הִמָּנְעוּ מִלְּגַבֵּב מִלִּים כַּגּוֹיִים, הַחוֹשְׁבִים שֶׁבְּרֹב דִּבּוּרָם יִשָּׁמְעוּ.
8 אַל תִּהְיוּ דּוֹמִים לָהֶם, כִּי יוֹדֵעַ אֲבִיכֶם אֶת צָרְכֵיכֶם בְּטֶרֶם תְּבַקְשׁוּ מִמֶּנּוּ.
9 לָכֵן כָּךְ הִתְפַּלְּלוּ אַתֶּם:
10-13 "אָבִינוּ שֶׁבַּשָּׁמַיִם, יִתְקַדֵּשׁ שִׁמְךָ, תָּבוֹא מַלְכוּתְךָ, יֵעָשֶׂה רְצוֹנְךָ כְּבַשָּׁמַיִם כֵּן בָּאָרֶץ. אֶת לֶחֶם חֻקֵּנוּ [את מנת הלחם הקצובה לנו] תֵּן לָנוּ הַיּוֹם, וּסְלַח לָנוּ עַל חֲטָאֵינוּ כְּפִי שֶׁסּוֹלְחִים גַּם אֲנַחְנוּ לַחוֹטְאִים לָנוּ. וְאַל תְּבִיאֵנוּ לִידֵי נִסָּיוֹן, כִּי אִם חַלְּצֵנוּ מִן הָרָע."
14 כִּי אִם תִּסְלְחוּ לִבְנֵי אָדָם עַל חַטֹּאתֵיהֶם, גַּם אֲבִיכֶם שֶׁבַּשָּׁמַיִם יִסְלַח לָכֶם.
15 וְאִם לֹא תִּסְלְחוּ לִבְנֵי אָדָם, גַּם אֲבִיכֶם לֹא יִסְלַח לָכֶם עַל חַטֹּאתֵיכֶם.5 وَمَتَى صَلَّيْتَ فَلاَ تَكُنْ كَالْمُرَائِينَ فَإِنَّهُمْ يُحِبُّونَ أَنْ يُصَلُّوا قَائِمِينَ فِي الْمَجَامِعِ وَفِي زَوَايَا الشَّوَارِعِ لِكَيْ يَظْهَرُوا لِلنَّاسِ. اَلْحَقَّ أَقُولُ لَكُمْ: إِنَّهُمْ قَدِ اسْتَوْفَوْا أَجْرَهُمْ!
6 وَأَمَّا أَنْتَ فَمَتَى صَلَّيْتَ فَادْخُلْ إِلَى مِخْدَعِكَ وَأَغْلِقْ بَابَكَ وَصَلِّ إِلَى أَبِيكَ الَّذِي فِي الْخَفَاءِ. فَأَبُوكَ الَّذِي يَرَى فِي الْخَفَاءِ يُجَازِيكَ عَلاَنِيَةً.
7 وَحِينَمَا تُصَلُّونَ لاَ تُكَرِّرُوا الْكَلاَمَ بَاطِلاً كَالأُمَمِ فَإِنَّهُمْ يَظُنُّونَ أَنَّهُ بِكَثْرَةِ كَلاَمِهِمْ يُسْتَجَابُ لَهُمْ.
8 فَلاَ تَتَشَبَّهُوا بِهِمْ. لأَنَّ أَبَاكُمْ يَعْلَمُ مَا تَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ قَبْلَ أَنْ تَسْأَلُوهُ.
9 فَصَلُّوا أَنْتُمْ هَكَذَا: أَبَانَا الَّذِي فِي السَّمَاوَاتِ لِيَتَقَدَّسِ اسْمُكَ.
10 لِيَأْتِ مَلَكُوتُكَ. لِتَكُنْ مَشِيئَتُكَ كَمَا فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ عَلَى الأَرْضِ.
11 خُبْزَنَا كَفَافَنَا أَعْطِنَا الْيَوْمَ.
12 وَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا كَمَا نَغْفِرُ نَحْنُ أَيْضاً لِلْمُذْنِبِينَ إِلَيْنَا.
13 وَلاَ تُدْخِلْنَا فِي تَجْرِبَةٍ لَكِنْ نَجِّنَا مِنَ الشِّرِّيرِ. لأَنَّ لَكَ الْمُلْكَ وَالْقُوَّةَ وَالْمَجْدَ إِلَى الأَبَدِ. آمِينَ.
14 فَإِنَّهُ إِنْ غَفَرْتُمْ لِلنَّاسِ زَلَّاتِهِمْ يَغْفِرْ لَكُمْ أَيْضاً أَبُوكُمُ السَّمَاوِيُّ.
15 وَإِنْ لَمْ تَغْفِرُوا لِلنَّاسِ زَلَّاتِهِمْ لاَ يَغْفِرْ لَكُمْ أَبُوكُمْ أَيْضاً زَلَّاتِكُمْ.
תלמוד בבלי – מסכת ברכות
التلمود البابلي – رسالة بركات
תָּנוּ רַבָּנַן: הַמְהַלֵּךְ בִּמְקוֹם גְּדוּדֵי חַיָּה וְלִסְטִים מִתְפַּלֵּל תְּפִלָּה קְצָרָה.
וְאֵיזֶה הִיא תְּפִלָּה קְצָרָה?
רַבִּי אֱלִיעֶזֶר אוֹמֵר: ״עֲשֵׂה רְצוֹנְךָ בַּשָּׁמַיִם מִמַּעַל, וְתֵן נַחַת רוּחַ לִירֵאֶיךָ מִתַּחַת, וְהַטּוֹב בְּעֵינֶיךָ עֲשֵׂה, בָּרוּךְ אַתָּה ה׳ שׁוֹמֵעַ תְּפִלָּה״.
רַבִּי יְהוֹשֻׁעַ אוֹמֵר: ״שְׁמַע שַׁוְעַת עַמְּךָ יִשְׂרָאֵל, וַעֲשֵׂה מְהֵרָה בַּקָּשָׁתָם, בָּרוּךְ אַתָּה ה׳ שׁוֹמֵעַ תְּפִלָּה״
… אֲחֵרִים אוֹמְרִים: ״צׇרְכֵי עַמְּךָ יִשְׂרָאֵל מְרוּבִּין וְדַעְתָּם קְצָרָה. יְהִי רָצוֹן מִלְּפָנֶיךָ ה׳ אֱלֹהֵינוּ שֶׁתִּתֵּן לְכׇל אֶחָד וְאֶחָד כְּדֵי פַרְנָסָתוֹ, וּלְכׇל גְּוִיָּה וּגְוִיָּה דֵּי מַחְסוֹרָהּ, בָּרוּךְ אַתָּה ה׳ שׁוֹמֵעַ תְּפִלָּה״.علّمنا أحبارنا: "من يسير في مكان فيه وحوش مفترسة أو قطّاع طرق، يصلّي صلاة قصيرة."
وما هي الصلاة القصيرة؟
يقول الرابي إليعازر: " لِتَكُنْ مَشِيئَتُكَ كَمَا فِي السَّمَاوات من فوق، وأعطِ راحة البال لخائفيكِ على الأرض، وافعل ما تراه خيرًا، تباركتَ يا ربّ، السّامِع للدّعاء."
يقول الرابي يهوشع: "اسمع صرخة شعبك إسرائيل، وحقّق أمانيهم عاجلًا، تباركتَ يا ربّ، السّامِع للدّعاء."
… ويقول آخرون: "إنّ حاجات شعبك إسرائيل كثيرة، وفهمهم محدود. فليكن رضاك يا ربّ إلهنا أن تمنح كلّ واحد وواحدة ما يكفي لمعيشته، وكل جسد وجسد ما يحتاجه، تباركتَ يا ربّ، السّامِع للدّعاء."
מי שאינו תופס שעולם כמנהגו נוהג, ושאין משמעות התפלה הדרישה האוילית והמחוצפת שישנה הקב"ה ממנהגו של עולמו לטובת המתפלל, אלא היא ההדבקות באל על ידי עבודתו ללא כל קשר למתרחש במציאות הטבעית – לא התפלל מימיו תפילה של מאמין באל אלא של סוגד לאלילו.
من لا يدرك أنّ العالم يسير وفق سننه الطّبيعيّة، وأنّ معنى الصلاة ليس الطلب الأحمق والوقح بأن يغيّر الله نظام العالم لصالح المصلّي، بل هي التواصل بالله تعالى من خلال عبادته دون أيّ علاقة بما يحدث في الواقع الطّبيعيّ – فهذا لم يصلِّ في حياته صلاة مؤمن بالله، بل صلاة عابد لصنمه.
ראינו על 'קצה המזלג' גישות שונות למושג של תפילה – יש הרואים בתפילה כלי עוצמתי שיכול לשנות את הגורל (חדית' – סחיח א-תִרמידי), ויש הטוענים שהשינוי מגיע ממעשי האדם עצמו והתפילה לבדה אינה מספיקה (סורת הרעם, חדית' – אל תרמידחי, הבשורה על פי מתי).
יש הקוראים לתפילת תחנונים שאינה קבועה ומסודרת (מסכת ברכות במשנה) ומתחננים לישועה ויש מי שטוען שאסור לחשוב שהתפילה אכן משנה משהו בעולם (ישעיהו לייבוביץ).
رأينا، ولو بنبذةٍ سريعة، توجّهات مختلفة مفهوم الصّلاة/الدّعاء: فهناك من ينظر إلى الصّلاة/الدّعاء على أنّها أداة قويّة يمكنها تغيير القدر (الحديث النّبويّ– سنن التّرمذي)، وهناك من يعتقد أنّ التغيير يأتي من أفعال الإنسان نفسه وأن الصلاة وحدها ليست كافية (سورة الرّعد، الحديث النّبويّ – سنن التّرمذي، إنجيل متّى).
وهناك من يدعو إلى دعوات تضرّع غير ثابتة أو تقليديّة (مشناة – رسالة البركات) ويتضرّعون من أجل الخلاص، بينما يرى آخرون أنّه يجب عدم الاعتقاد بأنّ الصّلاة/ الدّعاء تغيّر شيئًا في العالم (يشعياهو ليبوفيتش).
בלי להכריע לכאן או לכאן, התבונַנוּ בדרכי תפילה שונות עם מטרות שונות. כיצד יש להתפלל? האם בציבור או לבד? מה אומרים בתפילה? על מה חושבים? האם יש תועלת בתפילה? מה היחס בין התפילה למעשה הראוי?
כיום יש גם רבים שאינם מתפללים כלל, או שאינם מאמינים בתפילות. גם זו בחירה ביחס למושג "תפילה".
ومن دون أن نحكمَ على أيٍّ من هذه الآراء، تأمّلنا بأشكال مختلفة للصلاة (للدّعاء) ولغايات متعدّدة. كيف ينبغي أن تُقام الصلاة؟ هل عليها أن تكون جماعيّة أم فرديّة؟ ما الّذي يُقال في الصّلاة؟ وبماذا يفكّر المصلّي؟ هل للصّلاة فائدة؟ وما العلاقة بين الصّلاة والفعل؟
اليوم هناك الكثيرون أيضًا ممّن لا يصلّون إطلاقًا، أو لا يؤمنون بالصلاة. وهذه أيضًا مواقف اتّخذها النّاس من "الصّلاة".
נשארנו אם כן, עם יותר שאלות מתשובות אבל עם כמה הרהורים מעניינים בנושא. נסיים בתפילה לבריאות ושלום לכל יושבי הארץ הזאת והעולם כולו.
نبقى مع عدد من الأسئلة أكبر من الإجابات، لكنّنا كذلك نبقى مع بعض التّأمّلات المثيرة للاهتمام حول الموضوع. نختم بدعائِنا من أجل الصّحّة والسّلام لجميع سكّان هذه البلاد والعالم.
