הקשר בין האדם לטבע הוא אחד הנושאים המרכזיים שעמדו בלב מחשבתם של יוצרים, הוגים ומשוררים לאורך הדורות בתרבויות השונות. חוויית החיבור בין האדם לעולם הטבעי סביבו נעה סביב השאלה בדבר מקומו של הטבע בחיי האדם ומקומו של האדם בתוך העולם.
العلاقة بين الإنسان والطّبيعة هي واحدة من المواضيع المركزيّة الّتي كانت في لُبّ فكر المبدعين، المُفكِّرين والشّعراء على مرّ العصور في الثّقافات المختلفة. تجربة الاتّصال بين الإنسان والعالم الطبيعيّ من حوله تدور حول السّؤال بشأن مكانة الطّبيعة في حياة الإنسان ومكانة الإنسان داخل العالم.
על החשיבות שבשמירה על הטבע וטיפוחו נכתב רבות. כך למשל רבן יוחנן בן זכאי אומר שנטיעת עץ קודמת אפילו לקבלת פניו של משיח:
הוא (רבן יוחנן בן זכאי) היה אומר: אם היתה הנטיעה בתוך ידך, ויאמרו לך "הרי משיח בא" – נטע את הנטיעה ואחר כך צא והקבילו"
كتب الكثير عن أهمّيّة الحفاظ على الطّبيعة ورعايتها. على سبيل المثال، يقول الرّابي يوحانان بن زكاي إنّ زراعة شجرة تسبق حتّى استقبال المسيح:
كان يقول (الرّابي يوحانان بن زكاي): إذا كانت الشّتلة بيدك، وقالوا لك "المسيح قد جاء" – اغرس الشتلة ثمّ اذهب واستقبله
ובקוראן מתואר כיצד תנובת הארץ ופירותיה השונים מהווים סימן ואות לעם המאמין:
והוא אשר הוריד מן השמים מים, ונוציא בו כל מיני צמח. נוציא ממנו ירק אשר נוציא ממנו דגן גדוש, ומן הדקל מהאִשְכָּרִים שלו אשכולות קרובים, ופרדסים של גפנים וזיתים ורימונים, הדומים זה לזה ושאינם דומים. הסתכלו בפריו כאשר הוא עושה פרי וכאשר הוא מבשיל! בזאת ישנם אותות לעם המאמין.
وفي القرآن وصف لكيفيّة كون محصول الأرض وثمارها المختلفة يشكّلون علامةً ودليلًا للأمّة المؤمنة:
وَهُوَ الَّذِي أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُّتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِن طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِّنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انظُرُوا إِلَىٰ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَٰلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ.
וכך בעוד מקורות רבים, מדובר על החשיבות והאחריות שיש לאדם כלפי הטבע.
אך האם הטבע הוא רק משאב לסיפוק צרכיו הפיזיים של האדם? או שמא יש לו ערך נוסף כמעורר השראה וכמקור להתבוננות והתחדשות פנימית? האם יש ערך לטבע שאינו מספק את צורכי האדם – עצי סרק, יערות, חיות הבר?
בעולמנו המודרני אנחנו לעיתים מתרחקים מהמגע היומיומי עם הטבע ועם המקום הפיזי בו אנו מתהלכים. בדף שלפניכם בחרנו להציע לימוד ושיחה על האפשרות להתבונן ולחוות את הטבע בדרך נוספת.
وهكذا في مصادر عديدة أُخرى، تتحدّث عن الأهمّيّة والمسؤوليّة الّتي يتحمّلها الإنسان تجاه الطّبيعة.
لكن هل الطّبيعة هي مجرّد مورد لتلبية احتياجات الإنسان المادّيّة؟ أم أنّ لها قيمة إضافيّة كمصدر للإلهام ومصدر للتّأمّل والتّجدّد الدّاخليّ؟ هل هناك قيمة للطّبيعة الّتي لا تلبي احتياجات الإنسان – الأشجار البرّيّة، الغابات، الحيوانات البرّيّة؟
في عالمنا الحديث، نتباعد أحيانًا عن الاتّصال اليوميّ مع الطّبيعة، ومع المكان المادّيّ الّذي نتحرّك فيه. في الصّفحة الّتي أمامكم اخترنا أن نقترح تعليمًا وحوارًا حول إمكانيّة التّأمّل والتّرابط مع الطّبيعة بطريقة إضافيّة.
יוצאים לחצר בית הספר.
למורה: אנו ממליצים לקיים את כל השיעור בחוץ. במידה וחצר בית הספר לא מאפשרת האזנה לקולות הטבע, ניתן לחלופין "לדמיין" – אלו קולות לדעתכם ניתן יהיה לשמוע בחצר בית הספר?
1. שלב ראשון: הקשבה ראשונה
בעיניים עצומות, כל אחד עם עצמו, במשך דקה מקשיבים לכל הקולות שמסביב.
2. שלב שני: כתיבה
כתבו את כל סוגי הקולות ששמעתם. האם זיהיתם את מקורם? מה מהקולות ששמעתם הם מעשי ידי אדם ומה לא?
3. שלב שלישי: הקשבה שניה
עצמו עיניים שוב והפעם נסו להתמקד בהאזנה רק בקולות ה"טבעיים".
4. שלב רביעי: שיתוף
שתפו בחוויה. האם הצלחתם להאזין? מה שמעתם? אלו תחושות זה עורר בכם?
نخرج إلى ساحة المدرسة.
للمعلّم: نوصي بإجراء الدّرس بالكامل في الخارج. إذا كانت ساحة المدرسة لا تسمح بالإنصات إلى أصوات الطّبيعة، يمكنكم بدلًا من ذلك "التّخيُّل" – ما هي الأصوات الّتي تعتقدون أنّه يُمكن سماعها في ساحة المدرسة؟
1. المرحلة الأولى: الاستماع الأوّل
بعيون مغلقة، كلّ شخص مع نفسه، يستمع لمدّة دقيقة إلى جميع الأصوات من حوله.
2. المرحلة الثّانية: الكتابة
اكتبوا جميع أنواع الأصوات التي قمتم بسماعها. هل تعرّفتم على مصدرها؟ ما هي الأصوات التي قمتم بسماعها الّتي كانت من صنع الإنسان وأيّها ليست من صنعه؟
3. المرحلة الثّالثة: الاستماع الثّاني
أغلقوا أعينكم مرّة أخرى وهذه المرة حاولوا التركيز على الاستماع فقط إلى الأصوات "الطبيعيّة".
4. المرحلة الرابعة: المشاركة
شاركوا تجربتكم. هل نجحتم في الاستماع؟ ما الذي سمعتموه؟ ما هي المشاعر التي أثارتها فيكم؟
בשני הטקסטים שלפניכם יש תיאור מעניין של טבע וצלילים, ומעין קריאה להתבוננות שונה ומיוחדת בטבע ולמחשבה על המקום שלנו בתוך מרקם החיים שסביבנו.
קראו והאזינו, והתייחסו לשאלות המנחות
في النصّيْن اللَّذيْن أمامكم هُناك وصف شائِق للطّبيعة والأصوات، كأنّه دعوة للتّأمّل بطريقة مختلفة ومميّزة في الطّبيعة والتّفكير في موقعنا ضمن نسيج الحياة من حولِنا.
اقرأوا واستمعوا، وأجيبوا عن الأسئلة الموجّهة.
| שירת העשבים | מילים: נעמי שמר, על פי רבי נחמן מברסלב
. דַּע לְךָ דַּע לְךָ כַּמָּה יָפֶה, וּמִשִׁירַת הָעֲשָׂבִים וּכְשֶׁהַלֵּב וּמִשִׁירַת הָעֲשָׂבִים |
شعرُ الأعشاب | كلمات: نعمي شمير، بإلهامٍ مِن الرابي نحمان مفرسلفي,
ترجمة: إسراء زعبي . اِعلَم اِعلَم ومن شعرِ الأعشاب ما أجمَل ومن شعر الأعشاب وعندما ومن شعر الأعشاب |
בקטע שממנו שאבה נעמי שמר את השראתה לטקסט כותב רבי נחמן:
דַּע, כִּי כָל רוֹעֶה וְרוֹעֶה יֵשׁ לוֹ נִיגּוּן מְיוּחד לְפִי הָעֲשָׂבִים וּלְפִי הַמָּקוֹם שֶׁהוּא רוֹעֶה שָׁם… וּלְפִי הָעֲשָׂבִים וְהַמָּקוֹם שֶׁרוֹעֶה שָׁם, כֵּן יֵשׁ לוֹ נִיגּוּן. כִּי כָל עֵשֶב וָעֵשֶב יֵש לוֹ שִירָה שֶאוֹמֵר… כִּי זֶהוּ עִיקָּר הַנִּיגּוּן – לְלַקֵּט וּלְבָרֵר הָרוּחַ טוֹבָה.
المقطع الذي ألهم نعمي شمير لكتابة نصّها السّابق، هو ما كتبه الرابي نحمان:
اِعلَم، أنّ لكلّ راعٍ وراعٍ نغمته الخاصّة بحسب الأعشاب والمكان الّذي يرعى فيه… وبحسب الأعشاب والمكان الّذي يرعى فيه هناك أيضًا نغمة. لأنّ كلّ عشب وعشب له شعر يقول… لأنّ هذا هو جوهر النّغمة – جمع وتنقية الرّوح الطّيّبة
הב לי את החליל ושיר | أعطني الناي وغنِّ
| הב לי את החליל ושיר | מילים: ג'בראן ח'ליל ג'בראן, תרגום: יהודית בודק (מתוך אתר מכתוב)
. הב לי את החליל ושיר האם כמוני שמת את היער למשכנך האם הלכת בדרך תעלות המים וטיפסת על הסלעים? האם גמעת את השחר כיין בגביעי אויר? הב לי את החליל ושיר הב לי את החליל ושיר בני האדם שורות הם |
أعطني الناي وغنِّ | جبران خليل جبران
. أعطني الناي و غن هل اتخذت الغاب مثلي فتتبعت السواقي وتسلقت الصخور وشربت الفجر خمراُ في كؤوس من أثير أعطني الناي وغن أعطني الناي و غن إنما الناس سطور |
בשני הטקסטים שראינו יש חיבור משמעותי בין מוזיקה ושירה לבין הטבע.
שתפו במחשבותיכם.
في النّصّين السّابقين رأينا الارتباط القويّ بين الموسيقى والشّعر والطّبيعة.
شاركونا أفكاركم.
הזכויות בשיר "שירת העשבים" בהתאם להסכם עם אקו"ם, 2025. תרגום השיר "הב לי את החליל ושיר" באדיבות מכון ון-ליר והמתרגמת.
